Cách kiểm tra nguồn gốc sản phẩm trước khi mua
Hàng giả hiện nay được làm tinh vi tới mức các vụ án gần đây đều phải qua giám định của viện chuyên môn mới xác định được nguyên liệu thật. Vậy người mua thực sự kiểm tra được những gì, và những gì không nên tin?
Câu hỏi cách kiểm tra nguồn gốc sản phẩm ngày càng khó trả lời bằng cảm quan. Hàng giả hiện nay được làm tinh vi tới mức các vụ án gần đây đều phải qua giám định của viện chuyên môn mới xác định được nguyên liệu thật.
Bài viết này tập trung vào những gì người mua thực sự kiểm tra được, và những gì không nên tin.
Quét mã rồi đọc gì
Quét mã QR là bước đầu, nhưng bản thân việc quét được không chứng minh điều gì. Điều quan trọng là nội dung hiện ra.
Kết quả đáng tin thường có:
Mã lô hoặc số lô sản xuất, không chỉ tên sản phẩm.
Ngày sản xuất và hạn sử dụng khớp với thông tin in trên bao bì.
Tên đơn vị chịu trách nhiệm về hàng hóa, có địa chỉ cụ thể.
Kết quả đáng ngờ là khi quét ra một trang giới thiệu công ty, một video quảng cáo, hoặc trang mạng xã hội. Đó là công cụ tiếp thị, không phải dữ liệu truy xuất. Phân biệt hai thứ này được giải thích kỹ trong bài truy xuất nguồn gốc là gì và không phải là gì.
Phép thử hai sản phẩm
Đây là cách kiểm tra nhanh và hiệu quả, làm ngay tại quầy hàng.
Lấy hai sản phẩm cùng loại trên kệ, quét mã cả hai. Nếu kết quả giống hệt nhau đến từng chữ, hệ thống đó không định danh theo lô, nên không truy xuất được gì. Nếu hai kết quả khác nhau ở mã lô hoặc ngày sản xuất, hệ thống có cơ sở dữ liệu thật phía sau.
Lý do kỹ thuật của phép thử này nằm ở cấp định danh của mã: mã gắn cho kiểu loại sản phẩm thì mọi đơn vị đều giống nhau, còn mã gắn cho lô thì mỗi mẻ khác nhau.
Dấu hiệu mã truy xuất bị giả
Mã cũng bị làm giả, nên vài dấu hiệu đáng chú ý:
Mã dẫn tới tên miền lạ, không thuộc thương hiệu hay đơn vị chịu trách nhiệm ghi trên bao bì.
Trang tra cứu không có giao thức bảo mật hoặc hiển thị lỗi chứng chỉ.
Tem có dấu hiệu bị bóc và dán lại: mép nhăn, keo thừa, vị trí lệch so với các sản phẩm khác cùng lô.
Quét nhiều lần vẫn báo lần đầu kích hoạt ở những hệ thống có tính năng chống tái sử dụng.
Ba thứ không nên coi là bằng chứng
Ảnh chụp giấy tờ. Ảnh chụp hồ sơ công bố, giấy chứng nhận hay giấy phép rất dễ sao chép và dùng lại cho lô hàng khác. Hồ sơ pháp lý mô tả loại sản phẩm, không mô tả lô hàng đang cầm trên tay. Riêng với thực phẩm, quy định về hồ sơ công bố đã thay đổi, xem bài bãi bỏ thủ tục tự công bố sản phẩm thực phẩm.
Chất lượng cảm quan. Trong vụ án gắn nhãn hiệu lên quần áo trơn, phôi áo do xưởng may chuyên nghiệp sản xuất nên chất liệu và đường may đạt mức chấp nhận được; phần giả nằm ở nhãn mác.
Số lượng lời khen trên sàn. Đánh giá có thể mua được, và không liên quan tới nguồn gốc hàng hóa.
Mua qua livestream và sàn thương mại điện tử
Kênh bán không quyết định chất lượng, nhưng nó quyết định mức độ khó kiểm chứng. Bốn việc nên làm:
Hỏi thông tin cơ sở sản xuất và đơn vị chịu trách nhiệm trước khi đặt hàng. Người bán hợp pháp trả lời được ngay.
Yêu cầu hóa đơn ghi rõ tên hàng, nhãn hiệu và mã sản phẩm. Đây cũng là chứng cứ khi cần khiếu nại.
Lưu lại toàn bộ dấu vết giao dịch: ảnh chụp phiên phát trực tiếp, tin nhắn xác nhận, biên lai chuyển khoản.
Cảnh giác với giá lệch sâu bất thường so với giá thị trường của cùng chủng loại.
Với hàng nhập khẩu và hàng thương hiệu
Hai việc kiểm tra thêm:
Kiểm tra tư cách phân phối. Các thương hiệu lớn đều công bố danh sách đại lý ủy quyền tại Việt Nam trên website chính thức. Đây là nguồn kiểm chứng độc lập với người bán.
Đối chiếu nhãn phụ tiếng Việt. Hàng nhập khẩu lưu thông hợp pháp phải có nhãn phụ ghi đơn vị nhập khẩu và chịu trách nhiệm. Thiếu nhãn phụ là dấu hiệu cần thận trọng.
Với nông sản và thực phẩm tươi
Nhóm này ít khi có tem trên từng đơn vị, nên căn cứ nằm ở bao bì lô và nơi bán:
Thùng hoặc khay có ghi mã lô, ngày đóng gói và đơn vị đóng gói.
Với hàng xuất khẩu hoặc hàng chuẩn xuất khẩu, có thể có thông tin về mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói.
Đặc thù dữ liệu của nhóm thực phẩm được trình bày trong bài truy xuất thực phẩm khác gì hàng công nghiệp.
Phát hiện hàng nghi giả thì báo ai
Ba hướng, nên làm song song:
Giữ nguyên hiện trạng hàng hóa và chứng từ. Không vứt bao bì, không bóc tem, vì đó là vật chứng.
Phản ánh tới cơ quan quản lý thị trường địa phương.
Liên hệ đại diện thương hiệu tại Việt Nam. Chủ sở hữu nhãn hiệu là bên có động lực xử lý mạnh nhất và có quyền yêu cầu xử lý vi phạm sở hữu công nghiệp.
Câu hỏi thường gặp
Quét mã QR thấy có thông tin là hàng thật đúng không?
Chưa chắc. Điều cần xem là thông tin đó có ở cấp lô hay không, có khớp với bao bì hay không, và trang tra cứu có thuộc đơn vị chịu trách nhiệm ghi trên sản phẩm hay không.
Tem chống hàng giả có đủ để yên tâm không?
Tem xác thực bao bì tại điểm bán, còn dữ liệu truy xuất cho biết hàng đi qua những khâu nào. Hai thứ bổ sung cho nhau; tem không gắn với dữ liệu tra cứu được thì giá trị hạn chế.
Không có hóa đơn thì sao?
Người mua nên yêu cầu hóa đơn hoặc ít nhất chứng từ giao dịch, vì đó là căn cứ khiếu nại và là bằng chứng về nguồn gốc khi có tranh chấp.
Giá rẻ bất thường có luôn là hàng giả không?
Không phải luôn, nhưng chênh lệch sâu bất thường so với mặt bằng chung là dấu hiệu cần kiểm tra kỹ hơn trước khi mua.
Bài viết tổng hợp từ thực tiễn các vụ án hàng giả được công bố trong năm 2026 và các nguyên tắc trong TCVN 12850:2019.