Truy xuất nguồn gốc có bắt buộc không? Cách xác định đúng nghĩa vụ của doanh nghiệp
Không phải mọi sản phẩm đều mặc nhiên phải truy xuất nguồn gốc theo cùng một chế độ. Doanh nghiệp cần xác định ngành quản lý, mức độ rủi ro, danh mục áp dụng và lộ trình của văn bản chuyên ngành trước khi kết luận nghĩa vụ.
Truy xuất nguồn gốc có bắt buộc không? Câu trả lời đúng là: có thể bắt buộc với một số sản phẩm, hàng hóa và trong một lộ trình cụ thể; không nên suy diễn thành nghĩa vụ đồng loạt cho mọi doanh nghiệp. Muốn kết luận, cần đối chiếu đồng thời pháp luật chung về chất lượng sản phẩm, quy định của bộ quản lý ngành và danh mục hàng hóa có mức độ rủi ro cao.
Vì sao không thể trả lời chỉ bằng “có” hoặc “không”?
Truy xuất nguồn gốc là cơ chế định danh đối tượng và lưu giữ thông tin về các sự kiện trong chuỗi cung ứng. Pháp luật có thể yêu cầu cơ chế này đối với nhóm hàng hóa cần kiểm soát chặt, trong khi doanh nghiệp khác triển khai tự nguyện để quản trị, minh bạch thông tin hoặc đáp ứng yêu cầu của đối tác.
Nghị định 37/2026/NĐ-CP quy định sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro cao bắt buộc phải truy xuất nguồn gốc và phải kết nối, chia sẻ dữ liệu với Cổng thông tin truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa quốc gia. Tuy nhiên, việc một sản phẩm cụ thể có thuộc nhóm rủi ro cao hay không còn phụ thuộc danh mục và phạm vi quản lý ngành.
Khung 5 bước xác định nghĩa vụ
Xác định đúng sản phẩm: tên thương mại chưa đủ; cần mô tả công dụng, thành phần, mã HS nếu có, cách lưu thông và chủ thể chịu trách nhiệm.
Xác định cơ quan quản lý ngành: cùng là hàng tiêu dùng nhưng có thể thuộc phạm vi của Bộ Công Thương, Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường hoặc cơ quan khác.
Kiểm tra danh mục áp dụng: tìm văn bản xác định hàng hóa rủi ro cao hoặc nhóm bắt buộc, không chỉ đọc một quy định khung.
Kiểm tra hiệu lực và lộ trình: phân biệt ngày văn bản có hiệu lực với ngày doanh nghiệp phải thực hiện đầy đủ.
Đối chiếu yêu cầu kỹ thuật: dữ liệu tối thiểu, thời hạn lưu, khả năng kết nối và thời điểm phải khai báo.
Trường hợp hàng hóa thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương
Thông tư 31/2026/TT-BCT có hiệu lực từ ngày 01/07/2026, điều chỉnh sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro cao thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương; hàng hóa khác có thể áp dụng tự nguyện. Thông tư quy định giai đoạn định danh sản phẩm từ ngày có hiệu lực và giai đoạn thực hiện đầy đủ truy xuất từ ngày 01/01/2027.
Doanh nghiệp đã có hệ thống trước ngày Thông tư có hiệu lực được tiếp tục sử dụng, nhưng phải rà soát, cập nhật yêu cầu về định danh, cấu trúc dữ liệu và khả năng kết nối trước ngày 01/01/2027. Điểm cần lưu ý là nghĩa vụ cụ thể vẫn phải đi cùng việc xác định hàng hóa thuộc nhóm rủi ro cao.
Cảnh báo về văn bản đã bị tạm ngưng
Không nên dùng Thông tư 11/2026/TT-BCT như căn cứ đang có hiệu lực. Bộ Công Thương đã ban hành Quyết định 906/QĐ-BCT, có hiệu lực ngày 15/04/2026, để tạm ngưng hiệu lực của Thông tư này. Khi lập hồ sơ tuân thủ, doanh nghiệp phải ghi đúng trạng thái pháp lý và chuyển sang đối chiếu văn bản hiện hành.
Tự nguyện có đồng nghĩa với không cần tiêu chuẩn?
Không. Khi công bố với khách hàng rằng sản phẩm “có truy xuất nguồn gốc”, doanh nghiệp vẫn cần bảo đảm thông tin chính xác, có thể kiểm tra và không gây hiểu lầm. Một trang giới thiệu sản phẩm đặt sau mã QR nhưng không có định danh lô, sự kiện hoặc trách nhiệm cập nhật chưa tạo thành năng lực truy xuất đáng tin cậy.
Triển khai tự nguyện nên bắt đầu từ mục tiêu nghiệp vụ: thu hồi theo lô, chứng minh vùng nguyên liệu, quản lý phân phối hay minh bạch thông tin cho người mua. Mục tiêu quyết định cấp định danh và loại dữ liệu cần ghi nhận.
Doanh nghiệp nên chuẩn bị gì ngay bây giờ?
Lập danh mục sản phẩm, ngành quản lý và căn cứ phân loại.
Chuẩn hóa dữ liệu chủ thể, sản phẩm, địa điểm, lô và thời gian.
Chọn cấp định danh phù hợp: loại sản phẩm, lô hay từng đơn vị.
Đánh giá khả năng lưu trữ, trích xuất, kiểm soát thay đổi và kết nối dữ liệu.
Quy định ai chịu trách nhiệm tạo, duyệt và sửa từng bản ghi.
Doanh nghiệp có thể dùng bài các nhóm dữ liệu cần chuẩn bị để chuyển kết luận pháp lý thành kế hoạch triển khai. Nếu cần đánh giá đầu tư, hãy đối chiếu thêm cấu phần chi phí của hệ thống truy xuất.
Kết luận: truy xuất nguồn gốc không phải nghĩa vụ đồng loạt cho mọi sản phẩm. Kết luận tuân thủ chỉ đáng tin cậy khi có đủ sản phẩm cụ thể, cơ quan quản lý, danh mục áp dụng, hiệu lực và lộ trình.
Nội dung được cập nhật theo văn bản kiểm tra ngày 28/08/2026, phục vụ tham khảo quản trị; không thay thế ý kiến pháp lý cho một hồ sơ sản phẩm cụ thể.